Lugha na Sarufi

Vikwazo vya maenezi ya Kiswahili katika enzi ya ukoloni.

Ingawa lugha ya Kiswahili ilienea sana, lakini kulibainika vilivile vikwazo vilivyo
tatiza maenezi yake, Japo Kiswahili kilikuwa kimeenea mataifa mengi Afrika
Mashariki lakini kuna vikwazo vingi vilivyoifanya lugha hii kutopiga hatua kwa
mataifa mengineo ya Afrika na lau sivikwazo hivyo Kiswahili kungekuwa lugha
ya mataifa mengi ya bara Afrika, miongoni mwa sababu hizo:
1- Dharau za Wazungu kwa Waafrika
Mfumo wa utawala wa Wazungu na Waingereza, ulileta pingamizi kubwa katika
maenezi ya Kiswahili. Waingereza waliwadharau sana Waafrika na mambo yao
yote kukiwemo lugha zao. Kiswahili kama mojawapo ya Lugha za Kiafrika
haingeweza kuepuka dharau hizo.
Kwa upande mwengine Wakoloni walichukulia kuwa lugha yao ya Kiengreza ni
adhimu na yenye manufaa kuliko lugha yeyote, na mwenye kutaka ustaarabu
lazima ajifunze Kiingereza, waliweza kukuza lumbikizo hizo kwa kupitia mashule
walioazisha na nafasi za kazi ambazo waliwapa kipawa mbele wanaojuwa Kiingereza, pia waliweka mawazo kwenye akili za watu kuwa Kiswahili hakitoshi
kunfanya mtu astaarabike.
Kwa sababu hizo za chuki Waaingereza walianzisha lugha rasmi za matumizi kwa
Mwafrika, hivyo basi Kiingereza kikapawa hadhi kubwa na ya juu kufanywa
lugha rasmi kisha Kiswahili. Hapo basi Kiingereza kikawa ndio lugha ya
Ustaarabu na yeyote aliyetaka kustaarabika alijifunza Kiingereza.
Kuna fikra mbaya zaidi iliyoenezwa na Wazungu hao, nao nikuwa Kiswahili
hakina misamiati yakuendesha shughuli za kielimu na taaluma isipokuwa
Kiingereza kwa maoni yao Waafrika ni watu washenzi na washamba.
Mawazo hayo yaaliwaathiri sana wenyeji na wengi wakaanza kuutoroka Uafrika
tamaduni na hata lugha, na wengi wakaanza kutafuta ustaarabu katika lugha za
kigeni. Kwa mfano Kenya na Uganda, kuna baadhi ya viongozi hadi leo waamini
kuwa kiingreza ni bora kuliko Kiswahili na lugha nyengine za Afrika.
2- Kiswahili ni lugha geni.
Kuna baadhi ya watu walidai kuwa Kiswahili ni lugha geni yaani ni Kiarabu,
nahivyo basi kilikuwa hakina nafasi hapa Africa Mashariki na yakati. Hivyo basi
wakaonelea ni heri wajifunze lugha za kienyeji badali ya Kiarabu, tume ya Philips
stoke ya 1924, nchini Kenya ilipendekeza matumizi ya lugha ya Kikamba, Kijaluo,
Kikikuyu, na Kiluhya, nchini Uganda walipendekeza Kiingereza na Luganda,
katika maeneo ya kifalme na hata maeneo yasiokuwa ya kimalme, nchini Zaire
Waluba, Wakongo na Walingala walikataa katakata kusanifishwa kwa Kiswahili
cha Kiungwana kwa sababu walidai kuwa ni lugha geni ya Afrika Mashariki na
basi haina nafasi Zaire ndiposa Kifaransa kikaendelezwa na Wabelgiji.
3- Dhana kwambaKiswahili kiliendeleza Uislamu.
Nao Wamishonari hawakukipenda Kiswahili kwa madai yakuwa Kiswahili
chaendelza Uislamu ilihali wao walitaka kuendeleza Ukiristo, hali hiyo
iliwapelekea kukusanifisha Kiswahili wakidai kuwa walikuwa wakiondoa Uarabu
na Uislamu katika Kiswahili, pia walidai wataka kukipa chombo cha kueneza dini
ya Ukiristi nidhamu, haya yote yalifanywa na Wameshinari wakishirikiana na Wazungu kwakutambua hakuna lugha nyengine yaweza tumiwa kwa mambo ya
Mungu isipokuwa Kiswahili.
Kwa mtazamo wa makini twaweza sema lau Wakoloni na Wamishonari
wangekuwa na lugha mbadala kuliko Kiswahili basi wamgetumia lugha hiyo na
wangeiacha lugha ya Kiswahili, lakini kwa kuwa ingekuwa gharama kufasiri
baadhi ya vitabu vyao kama Biblia katika lugha nyengine za Kiafrika basi
waliazimia kutumia Kiswahili, nchini Uganda na Kenya kuna tume ziliochaguliwa
kuchunguza matumizi ya Kiswahili kwakuwa lugha hii imekabiliana na Uislamu.
4- Biashara.
Kwa jumla biashara ni miongoni mwa viekezo vikuu vilivyoifanya lugha ya
Kiswahili kuenea Afrika Mashariki, ingawa hivyo biashara hii ilitumiwa na
Wakoloni kuifanya lugha ya Kiswahili kuchukiwa na kuonekana lugha mbaya.
Waingereza walieneza propaganda kuwa Kiswahili na wanaotumia Kiswahili
wamefungamana na biashara ya watumwa, nayo fikira ikaeneya kwa jamii kwani
biashara ya watumwa ilikuwa ni biashara mbaya na yeyote aliyetoka maeneo ya
bara alimchukia mwenye kufanya biashara hiyo nakumuona adui, kwahivyo
Kiswahili kikachukiwa na Waswahili wenyewe wakachukiwa kwa kuhusishwa na
biashara ambazo hazikuwa za kweli.
Kawaida biashara siku zote huhusishwa na porojo na ukora na ujanja mwingi, basi
ikawa lugha ya Kiswahili ni lugha ya wakora na wajanja wenye kufanya biashra za
watumwa, kwa sababu hizo lugha hii ikawa wengi katika wageni hasa wasiotoka
maeneo ya mwambao waichukia.(Makala haya ni kwa hisani ya DR.K.M Kame)

Show More

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Check Also

Close
Back to top button
Close
Close